Có một câu chuyện vui mà dân đi làm xa hay kể cho nhau nghe: Một anh chàng người Bắc vào chơi Hoài Nhơn, nghe người bản địa bảo "Dề nhà ăn cơm với con dâu", anh ta hốt hoảng tưởng mình lạc vào một bộ phim gia đình kịch tính. Nhưng hóa ra, người ta chỉ đang mời anh về nhà dùng bữa với... con dao (để gọt trái cây) mà thôi.

Cái tình huống dở khóc dở cười ấy chính là "đặc sản" của tiếng địa phương Hoài Nhơn. Không chỉ là một phương tiện giao tiếp, giọng nói của người dân xứ Dừa còn là cái hồn, là "mã định danh" văn hóa đầy kiêu hãnh của người miền Trung.

1. Đặc trưng phát âm "không lẫn vào đâu được"

Nếu ví ngôn ngữ là một bản nhạc, thì tiếng Hoài Nhơn chính là một bản phối độc lạ với những nốt luyến láy cực gắt. Người vùng khác nghe lần đầu có thể thấy "như tiếng nước ngoài", nhưng nghe quen rồi sẽ thấy cái sự trầm hùng, dứt khoát ấy vô cùng cuốn hút.

Biến âm vần: Một mê cung ngôn ngữ

Người Hoài Nhơn có cách đổi vần "thần sầu" mà chẳng có từ điển chính thống nào dạy bạn:

• Vần "ai" thành "âu": "Cái tai" gọi là "cái tâu", "con nai" là "con nâu".
• Vần "ao" thành "âu": "Con dao" thành "con dâu", "ngôi sao" thành "ngôi sêu" hoặc "ngôi sầu".
• Vần "a" thành "ơ": "Đi ra" gọi là "đi rơ", "cái nhà" thành "cái nhơ".

Phụ âm đầu: "D" và "V" là đôi bạn thân

Một đặc sản không thể thiếu chính là cách phát âm chữ "V" thành chữ "D". Ở Hoài Nhơn, không có ai "về nhà", chỉ có người "dề nhơ". Không có gì "vui vẻ", chỉ có "dui dẻ" mà thôi. Thậm chí, chữ "Qu" đôi khi cũng bị biến đổi thành "Quớt" đầy thú vị.

2. Từ điển "Xứ Nẫu" thu nhỏ: Những từ ngữ "nghe là ghiền"

Để hiểu được người Hoài Nhơn nói gì, bạn cần phải có một "bộ giải mã" các từ vựng đặc trưng mà dân bản địa hay dùng.

Chữ "Nẫu" - Quyền năng tối thượng

"Nẫu" là đại từ nhân xưng linh hoạt nhất thế giới. Nó có thể hiểu là: người ta, họ, người ấy, hay đôi khi là một đối tượng thứ ba không xác định mà cả người nói và người nghe đều tự hiểu. "Nẫu nói dãy mà nghe hổng được" – hiểu nôm na là: "Họ nói thế mà nghe không xuôi".

Các từ vựng đời thường "siêu nẫu"

• Trửa: Nghĩa là "giữa" (đứng trửa sân).
• Dãy: Nghĩa là "vậy" (Làm dãy cho dui).
• Chặp: Nghĩa là "một lúc" (Đợi tui một chặp).
• Hổng: Cách nói nhẹ nhàng của từ "không".
• Hú hí: Không phải nghĩa tiêu cực đâu nhé, ở đây là nói chuyện nhỏ, tâm sự nhỏ nhẹ.

Hệ thống đại từ "Tâu - Mầy"

Ở Hoài Nhơn, mối quan hệ thân thiết thường được khẳng định qua cặp đại từ "Tâu" (Tao) và "Mầy" (Mày). Nghe có vẻ thô mộc nhưng đó lại là sự chân thành, không khách sáo của những người con sinh ra từ gốc dừa, bờ ruộng.

3. Tiếng địa phương trong văn hóa và hội xổ Cổ Nhơn

Tiếng Hoài Nhơn không chỉ nằm trên môi người dân mà còn len lỏi vào nghệ thuật. Đặc biệt nhất là trong hội xổ Cổ Nhơn.

Các câu hò thai đề Cổ Nhơn thường được soạn thảo bằng chính ngôn ngữ địa phương với những từ ngữ lắt léo. Chẳng hạn, để gợi ý về con Địa Lương (Con Lươn), Ban ra đề có thể hò: "Chữ nghĩa đầy mình không chịu học / Suốt đời lặn lội chốn bùn đen". Chính cái giọng nẫu nồng đậm, trầm bổng khi xướng câu hò lên đã tạo nên một không gian văn hóa đầy mê hoặc, khiến người chơi phải "vắt óc" suy luận giữa tầng tầng lớp lớp nghĩa của từ ngữ địa phương.

4. Tại sao nên bảo tồn tiếng quê mình?

Giữa thời đại hội nhập, khi người trẻ có xu hướng nói giọng phổ thông để dễ giao tiếp, thì tiếng Hoài Nhơn lại đang có một sự chuyển mình mạnh mẽ trên mạng xã hội.

• Mã định danh cộng đồng: Tiếng nói là cách để người Hoài Nhơn nhận ra nhau giữa biển người mênh mông. Chỉ cần nghe một tiếng "Dãy à?" (Vậy à?) giữa Sài Gòn hay Hà Nội, lòng người xa quê bỗng thấy ấm áp lạ thường.
• Sức hút trên mạng xã hội: Hiện nay, các nhà sáng tạo nội dung trên TikTok, Facebook đang biến tiếng địa phương thành niềm tự hào. Những đoạn video hài hước về giọng nói xứ Nẫu luôn nhận được lượng tương tác khủng, cho thấy bản sắc này chưa bao giờ lỗi thời.

Kết luận

Tiếng Hoài Nhơn có thể khó nghe với những ai mới tiếp xúc lần đầu, nhưng khi đã "thấm", bạn sẽ yêu cái sự mộc mạc, thẳng thắn và nồng hậu chứa đựng trong từng âm tiết. Đó là thứ ngôn ngữ của nắng gió miền Trung, của tình làng nghĩa xóm và của những ký ức tuổi thơ không bao giờ phai nhạt.

Nếu có dịp ghé thăm xứ Dừa, đừng ngại ngần bắt chuyện với người bản địa. Hãy lắng nghe và để "giọng nẫu" thân thương ấy kể cho bạn nghe về một Hoài Nhơn đầy bản sắc!

Bạn có biết từ địa phương Hoài Nhơn nào khác mà khiến người vùng khác phải "đứng hình" không? Hãy chia sẻ bên dưới để làm giàu thêm bộ từ điển xứ Nẫu của chúng ta nhé!